hybridorganizations.comMultidimensionaal model van hybride organisaties
Zoals beschreven wordt er in het debat over hybride organisaties in het algemeen uitgegaan van een dichotomie tussen dé publieke en dé private organisatie. Aangezien de vele interrelaties en verbanden tussen overheid en markt lijkt het echter realistischer om van een continuüm te spreken, een model dat ook rekening houdt met het bestaan van hybride organisatievormen die noch helemaal publiek noch helemaal privaat zijn.
De ideaaltypische overheids- en de ideaaltypische marktorganisatie zijn de polen van dit continuüm. Als het publieke ideaaltype kunnen we de agency zien (in het Nederlands vaak vertaald als de taakorganisatie). Deze wordt hiërarchisch door de politiek aangestuurd op basis van centraal opgestelde regels. De agency brengt, vaak in een monopoliepositie, goederen voort, die vanwege hun publieke karakter (zij zijn niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend) niet op de markt verhandeld kunnen worden. Waarden die voor de medewerkers van taakorganisatie een belangrijke rol spelen, zijn, zo schrijft bijvoorbeeld Jacobs, traditie, gehoorzaamheid, discipline, hiërarchie en loyaliteit.
De enterprise (of marktorganisatie) is het exacte tegendeel van de agency. Zij wordt aangestuurd door het marktmechanisme en verhandelt goederen en diensten op de markt in concurrentie met andere aanbieders. De enterprise heeft geen bovengeschikte principaal; haar management heeft dan ook een bijna volledige discretionaire ruimte. Voor de leden van het management spelen waarden een rol als eerlijkheid (in de zin van contractuele betrouwbaarheid), efficiency en ondernemingsgeest. Ook samenwerkingsvermogen speelt een centrale rol, in tegenstelling tot hun equivalenten bij agencies kunnen de bestuurders van de enterprise anderen immers niet dwingen om met hen mee te werken.
We kunnen vervolgens dimensies benoemen waarop organisaties in het continuüm tussen de agency en de enterprise geplaatst kunnen worden. In mijn proefschrift heb ik deze samengevat in drie clusters:
- Structuur en activiteiten: het gaat dan om de eigendomsverhoudingen van de organisatie (oplopend van volledig publiek tot volledig privaat), haar rechtsvorm (publiekrechtelijk of privaatrechtelijk), haar activiteiten (alleen wettelijke taken tot alleen marktactiviteiten), haar financiering (alleen overheidssubsidies naar alleen private middelen) en de marktomgeving waarin zij opereert (van volledig monopolie tot volledige concurrentie).
- Strategie en cultuur: hier gaat het om de strategische focus (exclusieve aandacht voor het uitvoeren van een koers uitgezet door de politieke principaal tot volledige vrijheid een marktgerichte koers te varen) en om de cultuur van de organisatie (een focus op publieke waarden tot een op private waarden).
- Governance en politiek: het gaat dan om de verhouding van de organisatie tot de politieke principaal (publiek- of privaatrechtelijk vormgegeven), de mate van autonomie die zij heeft bij het uitvoeren van haar taken (weinig tot veel) en de mate waarin het management zelf de bedrijfsvoering van de organisatie mag bepalen (weer weinig tot veel).
De tien dimensies van hybriditeit heb ik in mijn proefschrift samengevat in een spinnenwebdiagram en organisaties kunnen er vervolgens op gescoord worden, bijvoorbeeld door een schaal van 0 tot 10 te gebruiken (waarbij 0 staat voor volledig publiek, 2 voor vooral publiek, 4 voor enigszins publiek, 5 voor halverwege tussen publiek en privaat, 6 voor enigszins privaat, 8 voor vooral privaat en 10 voor volledig privaat). Een puur publieke organisatie zou in dit diagram als punt in het midden gevisualiseerd worden. Hoe groter de ingevulde oppervlakte, hoe ‘privater’ een organisatie is. Zie onder een prototypische hybride organisatie, die op alle dimensies een 5 scoort.
Zo een grafische weergave, met alle kanttekeningen uiteraard die vastkleven aan ‘scoring’, maakt het mogelijk om in elk geval als basis voor een gesprek duidelijk te krijgen op welke dimensies de organisatie hybride is (en op welke niet) en of zij in het algemeen nog méér publiek of juist al erg privaat scoort.
